Người giám hộ là người thay cha mẹ chăm sóc, giáo dục, đại diện và bảo vệ quyền lợi cho một người chưa thành niên khi trẻ không còn cha mẹ hoặc cha mẹ không thể thực hiện vai trò của mình. Chế định giám hộ được quy định trong Bộ luật Dân sự 2015. Trẻ có cha mẹ đang chăm sóc bình thường thì không cần giám hộ, kể cả khi trẻ ở với ông bà.
Giám hộ thường xuất hiện trong những hoàn cảnh nặng nề: cha mẹ mất, cha mẹ bệnh nặng không còn khả năng nhận thức, cha mẹ bị tòa án hạn chế quyền với con. Bài này giải thích bằng nguyên tắc khi nào trẻ cần người giám hộ, ai có thể làm, phải đăng ký ở đâu, người giám hộ phải làm gì và không được làm gì. Hồ sơ cụ thể của từng gia đình nên được hỏi tại UBND xã, phường hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Khi nào trẻ cần người giám hộ
Bộ luật Dân sự 2015 xác định người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi. Bình thường, cha mẹ là người đại diện theo pháp luật của con chưa thành niên, nên con không cần thêm ai. Giám hộ chỉ đặt ra khi khoảng trống đó xuất hiện.
Theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự 2015, những trường hợp người chưa thành niên cần giám hộ gồm: không còn cha mẹ hoặc không xác định được cha mẹ; cha mẹ đều mất năng lực hành vi dân sự hoặc gặp khó khăn nghiêm trọng trong nhận thức; cha mẹ đều bị tòa án hạn chế quyền với con; hoặc cha mẹ không có điều kiện chăm sóc, giáo dục con và có yêu cầu người giám hộ. Cách diễn đạt chính xác và các trường hợp cụ thể, bạn nên tra văn bản hiện hành.
Cần phân biệt giám hộ với việc nhờ người thân trông con. Cha mẹ đi làm xa gửi con cho ông bà thì ông bà là người trông nom, và nếu cần ký giấy tờ thì dùng giấy uỷ quyền; cha mẹ vẫn là người đại diện. Giám hộ là quan hệ pháp lý chặt chẽ hơn nhiều, có đăng ký, có người giám sát, và người giám hộ chịu trách nhiệm trước pháp luật như cha mẹ ở nhiều mặt.
Cũng cần phân biệt giám hộ với nhận con nuôi. Con nuôi tạo ra quan hệ cha mẹ và con mới, lâu dài. Giám hộ không thay đổi quan hệ huyết thống, không đổi cha mẹ của trẻ; nó chỉ lấp khoảng trống chăm sóc và đại diện cho đến khi trẻ thành niên hoặc khi hoàn cảnh thay đổi.
Ai có thể trở thành người giám hộ của trẻ
Bộ luật Dân sự 2015 có ba con đường hình thành người giám hộ cho người chưa thành niên. Bảng dưới đây tóm tắt theo nguyên tắc; thứ tự ưu tiên và điều kiện cụ thể cần tra văn bản hiện hành.
| Con đường | Hiểu đơn giản | Ai quyết |
|---|---|---|
| Giám hộ đương nhiên | Người thân trong gia đình theo thứ tự luật định, thường bắt đầu từ anh chị ruột đã thành niên, rồi ông bà, rồi cô dì chú bác ruột | Luật định sẵn thứ tự; người thân thoả thuận khi có nhiều người cùng hàng |
| Giám hộ được cử | Khi không có người giám hộ đương nhiên phù hợp, chính quyền cơ sở cử một người đủ điều kiện | UBND xã, phường nơi trẻ cư trú |
| Giám hộ được chỉ định | Khi các bên tranh chấp về người giám hộ hoặc về việc cử | Tòa án |
Người giám hộ phải đủ điều kiện luật định: có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, có tư cách đạo đức tốt, có điều kiện cần thiết để thực hiện việc giám hộ, và không thuộc những trường hợp luật loại trừ, chẳng hạn người từng có hành vi xâm phạm trẻ em. Pháp nhân, như cơ sở trợ giúp xã hội, cũng có thể làm giám hộ trong một số trường hợp.
Khi cử hoặc chỉ định người giám hộ cho trẻ đã đủ một độ tuổi nhất định, cơ quan có thẩm quyền phải xem xét nguyện vọng của trẻ. Đây là sự thể hiện của quyền được bày tỏ ý kiến trong Luật Trẻ em 2016.
Người giám hộ phải làm gì
Chăm sóc, giáo dục trẻ. Lo chỗ ở, ăn uống, sức khoẻ, việc học của trẻ như cha mẹ. Người giám hộ không được để trẻ nghỉ học, không được giao cho trẻ việc quá sức.
Đại diện cho trẻ. Thay trẻ làm giấy tờ, ký các giao dịch dân sự trong phạm vi luật cho phép, làm việc với nhà trường, cơ sở y tế, cơ quan nhà nước.
Quản lý tài sản của trẻ. Nếu trẻ được thừa kế nhà, đất, tiền tiết kiệm từ cha mẹ, người giám hộ quản lý tài sản đó như tài sản của chính mình nhưng chỉ vì lợi ích của trẻ. Việc bán, cho thuê, thế chấp tài sản có giá trị lớn của trẻ thường cần sự đồng ý của người giám sát việc giám hộ.
Bảo vệ quyền lợi của trẻ. Đứng ra khi trẻ bị xâm phạm, khi có tranh chấp liên quan đến trẻ, khi trẻ cần được hưởng các chế độ dành cho trẻ có hoàn cảnh đặc biệt.
Không được dùng tài sản của trẻ cho mình. Đây là ranh giới quan trọng nhất. Người giám hộ không được tặng cho tài sản của trẻ, không được dùng tài sản của trẻ để bảo đảm cho nghĩa vụ của mình, không được giao dịch với chính mình hoặc người thân bằng tài sản của trẻ, trừ khi luật cho phép và có lợi cho trẻ.
Đăng ký giám hộ: các bước theo nguyên tắc
Thủ tục cụ thể do pháp luật về hộ tịch quy định và có thể thay đổi, nhưng trình tự thường như sau:
- Xác định trẻ thuộc trường hợp cần giám hộ và ai là người phù hợp: người thân theo thứ tự luật định hoặc người được đề nghị cử.
- Đến UBND xã, phường nơi trẻ hoặc người giám hộ cư trú, gặp cán bộ tư pháp hộ tịch để được hướng dẫn hồ sơ.
- Chuẩn bị giấy tờ theo hướng dẫn, thường gồm giấy tờ tuỳ thân, giấy khai sinh của trẻ, giấy tờ chứng minh hoàn cảnh như giấy chứng tử của cha mẹ, văn bản thoả thuận của người thân nếu có.
- Xác định người giám sát việc giám hộ, thường là người thân trong gia đình hoặc do chính quyền cơ sở cử, nhất là khi trẻ có tài sản.
- Hoàn tất đăng ký và nhận giấy tờ ghi nhận việc giám hộ để dùng khi làm việc với trường, cơ sở y tế, ngân hàng.
- Định kỳ báo cáo hoặc giải trình việc quản lý tài sản của trẻ theo yêu cầu của người giám sát và cơ quan có thẩm quyền.
Người thân là giám hộ đương nhiên nhưng chưa đăng ký vẫn có trách nhiệm với trẻ. Tuy vậy, không đăng ký sẽ gây khó khăn khi làm giấy tờ, nhận chế độ hỗ trợ hay giải quyết tài sản của trẻ. Việc đăng ký sớm giúp bảo vệ cả trẻ lẫn người giám hộ.
Trẻ được giám hộ vẫn có đầy đủ quyền như mọi trẻ khác
Một đứa trẻ có người giám hộ thường vừa trải qua mất mát lớn: mất cha mẹ, hoặc chứng kiến cha mẹ không còn chăm sóc được mình. Luật Trẻ em 2016 xếp nhiều trẻ trong hoàn cảnh này vào nhóm trẻ có hoàn cảnh đặc biệt, được Nhà nước và xã hội quan tâm hỗ trợ thêm. Hỏi UBND xã, phường để biết trẻ có được hưởng chính sách nào không, như hỗ trợ học phí, bảo hiểm y tế, trợ cấp xã hội.
Người giám hộ cần giữ cho trẻ những điều mà mất mát dễ cướp đi: được tiếp tục đi học ở trường quen nếu có thể, được giữ liên lạc với họ hàng bên cha và bên mẹ, được giữ kỷ vật của cha mẹ, được biết về tài sản mình thừa kế theo cách phù hợp với tuổi. Trẻ cũng cần được nói về nỗi buồn của mình, không bị bảo "đừng khóc nữa" hay "phải cứng rắn lên".
Dành cho con đọc: nếu con đang sống với người giám hộ, đó là người được giao lo cho con thay bố mẹ. Con vẫn có quyền được đi học, được chơi, được hỏi ý kiến, được nhớ bố mẹ. Nếu con buồn, con được phép nói ra. Nếu con bị đối xử tệ, con kể với thầy cô hoặc gọi 111.
Người giám sát việc giám hộ và khi nào thay đổi người giám hộ
Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra vai trò người giám sát việc giám hộ để trẻ không phụ thuộc hoàn toàn vào một người. Người giám sát theo dõi, đôn đốc người giám hộ làm đúng nghĩa vụ, đồng ý hoặc không đồng ý với những giao dịch lớn liên quan đến tài sản của trẻ, và có thể đề nghị thay đổi người giám hộ khi thấy người đó không còn phù hợp.
Việc giám hộ có thể thay đổi hoặc chấm dứt. Chấm dứt khi trẻ thành niên, khi cha mẹ của trẻ đã khôi phục được khả năng chăm con, khi trẻ được nhận làm con nuôi, hoặc khi trẻ mất. Thay đổi người giám hộ khi người giám hộ không còn đủ điều kiện, vi phạm nghĩa vụ nghiêm trọng, hoặc có lý do chính đáng xin thôi. Khi thay đổi, tài sản và giấy tờ của trẻ phải được bàn giao đầy đủ, có người chứng kiến.
Từ phía đứa trẻ, việc đổi người giám hộ thường đi kèm đổi chỗ ở, có khi đổi trường. Người lớn nên giải thích với trẻ những gì sắp xảy ra, hỏi ý kiến trẻ, và giữ cho trẻ liên lạc với những người thân quen. Nếu bạn lo một người giám hộ đang đối xử tệ với trẻ, có thể báo người giám sát việc giám hộ, UBND xã, phường, hoặc gọi Tổng đài 111.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ở với ông bà có cần làm giám hộ không?
Không, nếu cha mẹ vẫn còn và vẫn thực hiện được vai trò của mình. Khi đó ông bà là người trông nom, dùng giấy uỷ quyền khi cần ký giấy tờ. Giám hộ chỉ đặt ra khi trẻ không còn cha mẹ hoặc cha mẹ không thể chăm con theo các trường hợp luật định.
Một trẻ có thể có hai người giám hộ không?
Bộ luật Dân sự 2015 cho phép trong một số trường hợp, ví dụ ông bà nội cùng làm giám hộ cho cháu, với sự thoả thuận rõ ràng. Cách phân chia trách nhiệm và điều kiện cụ thể bạn nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cán bộ tư pháp hộ tịch.
Người giám hộ có được bán nhà mà trẻ được thừa kế không?
Người giám hộ không được tự ý định đoạt tài sản có giá trị lớn của trẻ. Việc bán, cho thuê, thế chấp thường cần sự đồng ý của người giám sát việc giám hộ và phải vì lợi ích của trẻ. Trường hợp cụ thể nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi làm.
Anh chị ruột mới 18 tuổi có làm giám hộ cho em được không?
Anh chị ruột đã thành niên có thể là giám hộ đương nhiên nếu đủ điều kiện luật định về năng lực và khả năng chăm sóc em. Nếu anh chị chưa đủ điều kiện thực tế, quyền này có thể chuyển sang người thân tiếp theo. Nên hỏi UBND xã, phường để được hướng dẫn.
Trẻ có được nói không muốn ở với người giám hộ không?
Có. Khi cử hoặc chỉ định giám hộ cho trẻ đủ một độ tuổi nhất định, cơ quan có thẩm quyền phải xem xét nguyện vọng của trẻ. Nếu trẻ đang không an toàn với người giám hộ, trẻ hoặc người lớn biết chuyện có thể gọi Tổng đài 111.
Trẻ không có ai thân thích thì ai giám hộ?
Chính quyền cơ sở sẽ cử người giám hộ, hoặc trẻ có thể được tiếp nhận vào cơ sở trợ giúp xã hội, nơi có thể làm giám hộ. Trẻ trong hoàn cảnh này được hưởng các chính sách dành cho trẻ có hoàn cảnh đặc biệt; hỏi UBND xã, phường để được hướng dẫn.