BonPhan.comBổn Phận
Quyền của trẻ em

Quyền vui chơi, giải trí của trẻ em: vì sao chơi không phải chuyện xa xỉ

Trẻ em có quyền vui chơi, giải trí và nghỉ ngơi. Vì sao chơi cần cho sự phát triển, chơi thế nào là an toàn, và gia đình, nhà trường cần giữ thời gian chơi ra sao.

Group of Vietnamese children flying homemade kites on a grassy riverbank in Hung Yen late afternoon, seen from behind at a distance, golden light, an adult sitting nearby on the grass

Trẻ em có quyền vui chơi, giải trí và nghỉ ngơi, và đây là một quyền ngang hàng với quyền được học chứ không phải phần thưởng sau khi học xong. Luật Trẻ em 2016 và Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em đều ghi nhận quyền này, cùng trách nhiệm của gia đình, nhà trường, chính quyền trong việc tạo không gian và thời gian cho trẻ chơi an toàn.

Ở nhiều gia đình Việt, thời gian chơi của con là thứ đầu tiên bị cắt khi lịch học dày lên. Bài này giải thích vì sao chơi cần cho sự phát triển, chơi thế nào là đủ an toàn, những dấu hiệu cho thấy con đang thiếu thời gian chơi, và cách gia đình, lớp học giữ lại khoảng thời gian ấy mà không bỏ bê việc học. Phần dùng điện thoại, trò chơi điện tử có bài riêng trong danh mục trẻ em trên mạng.

Chơi giúp trẻ lớn lên thế nào

Khi chơi, trẻ không chỉ giải trí. Một trò chạy đuổi giúp em khoẻ hơn và học cách giữ thăng bằng. Một trò đóng vai bán hàng giúp em tập nói, tập đếm, tập thương lượng. Một buổi xếp hình hay làm diều giúp em kiên nhẫn và chịu thua rồi làm lại. Chơi với bạn giúp em học chờ lượt, nhường nhịn, giữ luật và giải quyết mâu thuẫn mà không cần người lớn đứng ra phân xử.

Chơi tự do, tức là trẻ được tự chọn chơi gì và chơi thế nào, có giá trị riêng mà các lớp học năng khiếu không thay thế được. Trong lớp năng khiếu, người lớn đặt mục tiêu; trong giờ chơi tự do, trẻ tự đặt mục tiêu, tự thử, tự sai. Đó là nơi trí tưởng tượng và sự chủ động của em được nuôi dưỡng.

Nghỉ ngơi cũng là một phần của quyền này. Trẻ cần những khoảng thời gian không phải làm gì cả: nằm đọc truyện, ngồi ngắm mưa, nói chuyện linh tinh với ông bà. Khoảng trống ấy không phải lãng phí; nó giúp trẻ hồi sức và hiểu chính mình. Người lớn cũng biết cảm giác cần một ngày không lịch hẹn; trẻ em cần điều đó không kém, thậm chí nhiều hơn, vì cơ thể và đầu óc các em còn đang lớn rất nhanh.

Dấu hiệu con đang thiếu thời gian chơi

Không có con số chuẩn bao nhiêu phút chơi mỗi ngày là đủ cho mọi trẻ. Thay vì đo giờ, cha mẹ có thể để ý những dấu hiệu dưới đây. Đây không phải thang điểm để đánh giá con, chỉ là gợi ý để người lớn nhìn lại lịch sinh hoạt của gia đình.

  • Lịch tuần của con kín từ sáng tới tối, cuối tuần cũng chạy từ lớp này sang lớp khác.
  • Con hay than mệt, cáu gắt vô cớ, khó ngủ hoặc ngủ gật trên đường đi học.
  • Con không còn hứng thú với những trò từng thích, hoặc khi có thời gian rảnh thì chỉ cầm điện thoại vì không biết làm gì khác.
  • Con ít bạn chơi ngoài giờ học, không còn được rủ đi chơi vì "bạn ấy lúc nào cũng bận học".
  • Con hỏi "học xong cái này con được chơi chưa" mỗi ngày, và câu trả lời luôn là "chưa".
  • Con thường xuyên làm bài tới khuya, cuối tuần cũng dậy sớm để kịp lớp học thêm.

Nếu nhiều dấu hiệu trên xuất hiện cùng lúc, nên ngồi lại với con, liệt kê toàn bộ lịch trong tuần và cùng con chọn một hai thứ có thể bớt đi. Hỏi ý con trong việc này cũng là thực hiện quyền được bày tỏ ý kiến.

Chơi an toàn: người lớn lo phần nào, trẻ lo phần nào

Quyền vui chơi đi cùng quyền được an toàn. Mỗi mùa hè, chuyện trẻ gặp nạn khi chơi gần nước, gần đường lớn vẫn là nỗi lo của nhiều gia đình. Phân rõ phần việc giúp cả hai phía yên tâm hơn.

Tình huốngPhần của người lớnPhần của trẻ, theo tuổi
Chơi gần sông, ao, hồ, biểnCho trẻ học bơi và kỹ năng an toàn dưới nước, có người lớn trông khi trẻ xuống nướcKhông tự xuống nước khi không có người lớn, gọi người lớn khi thấy bạn gặp nạn chứ không tự nhảy xuống cứu
Chơi ngoài đường, ngõ xómChọn chỗ chơi tránh xa đường xe chạy, dặn giờ vềBáo người nhà đi đâu, với ai, về lúc nào
Sân chơi công cộngKiểm tra thiết bị chơi có hỏng, có cạnh sắc không; báo chính quyền khi thấy nguy hiểmChơi đúng tuổi, chờ lượt, không xô đẩy bạn
Trò chơi mới, thử thách lan truyềnHỏi con đang chơi gì, giải thích những trò có thể gây nguy hiểmTừ chối trò khiến mình hoặc bạn bị đau, kể với người lớn khi bị rủ
Đi chơi xa với nhómBiết người phụ trách, lịch trình, cách liên lạcĐi theo nhóm, không tách đi một mình

Bảng trên không nhằm khiến cha mẹ sợ hãi rồi cấm con chơi. Cấm hết thường khiến trẻ lén đi chơi ở chỗ nguy hiểm hơn. Cách tốt hơn là dạy kỹ năng, thoả thuận rõ ràng và để trẻ chơi trong phạm vi an toàn.

Trách nhiệm của gia đình, nhà trường và địa phương

Gia đình giữ thời gian. Trong lịch học của con, cha mẹ chủ động chừa ra những khoảng chơi tự do, coi đó là việc cần làm chứ không phải phần dư. Chơi cùng con, dù chỉ một trò dân gian ngắn sau bữa tối, cũng là cách gắn kết.

Nhà trường giữ giờ ra chơi. Giờ ra chơi là thời gian của học sinh. Việc thường xuyên giữ học sinh lại trong giờ chơi để học bù hay làm việc khác, hoặc dùng việc cấm ra chơi như hình phạt, đi ngược tinh thần của quyền này. Hoạt động ngoại khoá, câu lạc bộ, ngày hội thể thao là nơi trẻ được chơi có tổ chức.

Địa phương giữ không gian. Luật Trẻ em 2016 đặt trách nhiệm cho chính quyền các cấp trong việc bảo đảm điểm vui chơi, giải trí cho trẻ. Ở cấp xã, phường, đó có thể là sân chơi trong khu dân cư, nhà văn hoá có góc dành cho trẻ, hoạt động hè. Người dân có thể góp ý khi sân chơi xuống cấp hoặc bị lấn chiếm.

Mọi người giữ an toàn. Hàng xóm, người qua đường thấy trẻ chơi ở chỗ nguy hiểm có thể nhẹ nhàng nhắc và báo người nhà. Một lời nhắc đúng lúc có khi tránh được tai nạn.

Cân bằng giữa học và chơi trong một tuần

Ví dụ giả định: gia đình chị Hoa ở Hải Phòng có con học lớp 4, mỗi tuần đi ba lớp học thêm và hai lớp năng khiếu. Sau một học kỳ, con hay cáu và kêu đau bụng mỗi sáng thứ Hai. Hai vợ chồng ngồi lại với con, viết lịch cả tuần ra giấy, rồi hỏi con lớp nào con thích, lớp nào con thấy nặng nề. Kết quả là bỏ một lớp học thêm con không cần, giữ lớp vẽ con thích, và dành chiều Chủ nhật làm buổi chơi tự do của cả nhà.

Ví dụ này không phải công thức. Mỗi gia đình có điều kiện và mục tiêu khác nhau. Điều đáng học là cách làm: nhìn toàn bộ tuần chứ không nhìn từng lớp, hỏi ý con, chọn bớt một thứ thay vì thêm một thứ, và coi thời gian chơi là mục cố định trong lịch.

Với học sinh lớn chuẩn bị thi chuyển cấp, thời gian chơi có thể ít hơn, nhưng không nên biến mất hoàn toàn. Một buổi đá bóng, một tối xem phim cùng gia đình mỗi tuần giúp các em giữ sức cho chặng đường dài, thay vì kiệt sức ngay trước kỳ thi.

Chơi không cần tốn tiền, và không bạn nào bị bỏ ngoài cuộc

Quyền vui chơi không phụ thuộc vào việc gia đình có tiền mua đồ chơi đắt hay cho con vào khu vui chơi trả phí. Rất nhiều trò hay chỉ cần một khoảng sân và vài người bạn:

  • Trò chơi dân gian như nhảy dây, ô ăn quan, kéo co, bịt mắt bắt dê, rồng rắn lên mây: dạy trẻ giữ luật, chờ lượt và chơi tập thể.
  • Đồ chơi tự làm từ vật liệu sẵn có: diều giấy, thuyền lá, búp bê vải, xe từ vỏ hộp; vừa chơi vừa rèn đôi tay khéo léo.
  • Chơi với thiên nhiên: trồng một chậu cây, quan sát kiến, nhặt lá làm tranh, đạp xe quanh xóm vào giờ ít xe.
  • Chơi trong nhà khi trời mưa: kể chuyện nối tiếp, đóng kịch với gối và chăn, xếp hình bằng đồ dùng trong bếp đã rửa sạch.
  • Chơi hoà nhập: điều chỉnh luật chơi để bạn khuyết tật, bạn nhỏ tuổi hơn cũng tham gia được, ví dụ đổi chạy thành đi, đổi ném xa thành ném trúng đích.

Mục cuối là chỗ người lớn có thể giúp nhiều nhất. Trẻ khuyết tật cũng có đầy đủ quyền vui chơi như bạn bè, nhưng thường bị bỏ ngoài cuộc vì luật chơi không tính tới các em. Một gợi ý nhỏ của cô giáo hay cha mẹ về cách chơi chung có thể giúp cả nhóm học được sự tôn trọng mà không cần bài giảng nào.

Dành cho các em: em được chơi

Em có quyền được chơi. Chơi giúp em khoẻ mạnh, có thêm bạn và nghĩ ra nhiều điều hay. Em cũng có quyền được nghỉ ngơi khi mệt.

Nếu em thấy lịch học quá dày và em không còn thời gian chơi, em cứ nói với bố mẹ. Hãy nói nhẹ nhàng: "Con thấy mệt, con muốn có thêm chút thời gian chơi." Em có thể cùng bố mẹ xem lại lịch của cả tuần.

Khi chơi, em nhớ giữ an toàn: không xuống nước khi không có người lớn, không chơi gần đường xe chạy, không tham gia trò làm mình hay bạn bị đau. Thấy bạn gặp nạn thì gọi ngay người lớn. Và khi chơi với bạn, em nhớ chờ lượt và rủ cả những bạn đang đứng một mình nhé.

Nếu một bạn trong lớp không chạy nhanh được hay không nghe rõ, em thử nghĩ cách đổi luật chơi một chút để bạn ấy cùng chơi được. Chơi vui nhất là khi không ai phải đứng ngoài.

Câu hỏi thường gặp

Quyền vui chơi, giải trí của trẻ em có trong luật không?

Có. Luật Trẻ em 2016 và Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em đều ghi nhận quyền vui chơi, giải trí và nghỉ ngơi của trẻ em, cùng trách nhiệm của gia đình, nhà trường và chính quyền trong việc bảo đảm thời gian, không gian chơi an toàn.

Mỗi ngày trẻ nên được chơi bao lâu?

Không có con số chung cho mọi trẻ, vì còn tuỳ tuổi, sức khoẻ và lịch học. Thay vì đếm phút, cha mẹ nên để ý con có những khoảng chơi tự do mỗi ngày không, có hay mệt mỏi, cáu gắt không, và cùng con điều chỉnh lịch khi cần.

Giáo viên giữ học sinh lại trong giờ ra chơi có đúng không?

Giờ ra chơi là thời gian nghỉ của học sinh. Việc thường xuyên giữ học sinh lại hoặc dùng việc cấm ra chơi làm hình phạt đi ngược tinh thần quyền vui chơi của trẻ. Phụ huynh có thể trao đổi nhẹ nhàng với giáo viên chủ nhiệm và tham khảo nội quy của trường.

Cho con học thêm nhiều có vi phạm quyền của trẻ không?

Học thêm tự nó không vi phạm quyền, nhưng nếu lịch học dày tới mức con không còn thời gian chơi, nghỉ ngơi và sức khoẻ bị ảnh hưởng thì quyền vui chơi, giải trí của con đang bị lấn át. Cha mẹ nên cùng con xem lại toàn bộ lịch trong tuần.

Sân chơi trong khu dân cư bị hỏng thì báo ai?

Bạn có thể báo tổ dân phố, thôn hoặc UBND xã, phường nơi có sân chơi. Khi báo, nên nêu rõ vị trí, thiết bị nào hỏng và mức độ nguy hiểm. Trong lúc chờ sửa, nhắc trẻ trong xóm tránh khu vực đó.

Dạy trẻ an toàn khi chơi gần nước như thế nào?

Cho trẻ học bơi và kỹ năng an toàn dưới nước ở nơi có người hướng dẫn, dặn không xuống nước khi không có người lớn, và dạy trẻ khi thấy bạn gặp nạn thì gọi người lớn, ném vật nổi chứ không tự nhảy xuống cứu. Khi có người đuối nước, gọi 115.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138