BonPhan.comBổn Phận
Bổn phận của trẻ em

Phụ giúp việc nhà là bổn phận của trẻ: hiểu đúng để con không thấy bị sai vặt

Luật nói trẻ phụ giúp việc gia đình phù hợp với tuổi, giới tính và sức. Ý nghĩa của ba điều kiện đó và cách giao việc để con thấy mình là thành viên.

Two siblings folding laundry together on a bed in a bright apartment in Da Nang, an adult hand pointing gently, children seen from behind, afternoon window light

Phụ giúp việc gia đình là một bổn phận của trẻ em, với điều kiện việc đó phù hợp với độ tuổi, giới tính và sự phát triển của trẻ. Ba điều kiện ấy nằm ngay trong tinh thần của Luật Trẻ em 2016, và chính chúng phân biệt giữa phụ giúp để lớn lên với bị sai vặt đến mệt mỏi.

Đây cũng là một trong những chủ đề gây căng thẳng nhiều nhất trong các gia đình có con tuổi đi học. Cha mẹ than con lười, con than bị sai suốt ngày, ông bà lại thương cháu nên làm thay. Gốc của những va chạm đó thường không nằm ở việc nhiều hay ít, mà ở cách hiểu thế nào là bổn phận và cách giao việc có tôn trọng con hay không.

Bài này không đưa ra bảng việc nhà theo từng tuổi, vì mỗi nhà một khác. Thay vào đó, bài giải thích vì sao việc nhà là bổn phận, ba điều kiện của luật nghĩa là gì trong đời sống, và cách cha mẹ giao việc để con thấy mình là thành viên có trách nhiệm chứ không phải người làm thuê không lương.

Vì sao việc nhà được coi là bổn phận, không phải ân huệ

Trong nhiều gia đình, việc con rửa bát được coi như một ân huệ: con làm thì khen như chuyện hiếm, con không làm thì bố mẹ làm thay cho nhanh. Cách nhìn đó vô tình dạy trẻ rằng ngôi nhà là của người lớn, còn mình chỉ là khách. Ở chiều ngược lại, có nhà coi việc nhà là cách sai con, giao việc bằng mệnh lệnh và chỉ lên tiếng khi con làm sai.

Coi việc nhà là bổn phận nghĩa là đặt nó vào giữa hai thái cực đó. Con là thành viên của gia đình, cùng ăn, cùng ở, cùng dùng đồ chung, nên con cũng có phần trong việc giữ cho nhà sạch, bữa ăn có người dọn, quần áo có người cất. Phần đó nhỏ hơn phần của người lớn, nhưng là phần thật, có ý nghĩa thật.

Hiểu như vậy, việc nhà không còn là chuyện "giúp bố mẹ" mà là "làm việc của nhà mình". Một thay đổi nhỏ trong cách nói, từ "con giúp mẹ rửa bát" sang "hôm nay con phụ trách rửa bát", giúp trẻ thấy mình được tin cậy. Nhiều cha mẹ nhận ra con hăng hái hơn hẳn khi được giao "phụ trách" một việc trọn vẹn thay vì bị gọi làm từng việc lặt vặt.

Ba điều kiện của luật: tuổi, giới tính và sự phát triển

Phù hợp với độ tuổi. Trẻ ba tuổi cất đồ chơi vào thùng, trẻ bảy tuổi gấp quần áo của mình, trẻ mười hai tuổi nấu được món đơn giản dưới sự để ý của người lớn. Giao việc vượt tuổi, như để trẻ nhỏ dùng bếp ga một mình, là đặt trẻ vào nguy hiểm. Giao việc thấp hơn tuổi quá nhiều, như mười lăm tuổi vẫn chưa tự giặt đồ, lại làm trẻ chậm tự lập.

Phù hợp với giới tính, không phải phân biệt giới tính. Điều kiện này để bảo vệ trẻ, ví dụ cân nhắc sức khoẻ của các em gái trong giai đoạn dậy thì, hay tránh việc nặng không hợp sức. Nó không có nghĩa là con gái thì nấu cơm rửa bát, con trai thì chơi. Cả con trai lẫn con gái đều cần biết nấu ăn, dọn dẹp, chăm sóc người khác.

Phù hợp với sự phát triển của từng trẻ. Hai đứa trẻ cùng tuổi có thể rất khác nhau về sức khoẻ, sự khéo léo, khả năng tập trung. Trẻ khuyết tật hay đang ốm cần được giao việc theo khả năng thật của mình, và việc nhỏ cũng đáng ghi nhận. Không nên so sánh "bạn cùng lớp làm được sao con không làm được".

Thêm một điều kiện ngầm: không lấn quyền khác của trẻ. Việc nhà không được chiếm hết thời gian học, nghỉ ngơi và vui chơi, vì đó cũng là quyền của trẻ. Khi việc nhà làm con bỏ bài, thiếu ngủ, không còn lúc chơi với bạn, thì đã vượt khỏi bổn phận.

Phụ giúp và bị sai vặt: dấu hiệu phân biệt

Cùng một việc, cách giao khác nhau sẽ cho cảm giác khác nhau. Bảng dưới giúp cha mẹ tự soi lại.

Khía cạnhPhụ giúp như một thành viênBị sai vặt
Cách giaoBàn trước, con được chọn hoặc góp ýGọi tên bất chợt, bỏ dở việc đang làm để chạy đi
Phạm viMột vài việc rõ ràng, con biết khi nào là xongKhông có giới hạn, làm xong việc này lại có việc khác
Lời nói kèm theoCảm ơn, ghi nhận, hướng dẫn khi con chưa biếtQuát, chê vụng, so sánh với người khác
Sự công bằngAnh chị em đều có phần, người lớn cũng làmMột đứa làm hết, đứa khác được miễn; người lớn ngồi chơi điện thoại
Khi con mệt, bận họcĐược đổi lịch, được nghỉBị nói là lười, là viện cớ

Nếu nhiều dấu hiệu bên cột phải xuất hiện thường xuyên, trẻ sẽ coi việc nhà là gánh nặng và tìm mọi cách né. Lúc đó, nhắc thêm chỉ làm tình hình tệ hơn; cần thay đổi cách giao việc.

Cách giao việc nhà cho con theo hướng bổn phận

Quy trình sau áp dụng được cho nhà có một con hay nhiều con:

  1. Họp gia đình ngắn, liệt kê những việc lặp lại hằng ngày và hằng tuần: nấu ăn, rửa bát, quét nhà, giặt đồ, đổ rác, tưới cây, dọn bàn học.
  2. Hỏi mỗi người, kể cả con, muốn nhận việc nào. Người lớn nhận phần nặng, trẻ nhận phần vừa sức.
  3. Thống nhất cách làm và thế nào là xong: rửa bát xong là bát úp vào giá, bồn rửa không còn thức ăn thừa.
  4. Làm cùng con trong tuần đầu, sau đó để con tự làm, người lớn chỉ kiểm nhẹ.
  5. Ghi nhận cụ thể, không cần quà, không cần tiền. Việc nhà là phần của thành viên trong nhà, không phải việc đổi lấy thù lao.
  6. Sau một tháng, họp lại để đổi việc nếu ai muốn, tăng việc khi con lớn hơn, giảm việc khi con vào mùa thi.

Chuyện có nên trả tiền cho con làm việc nhà, hay ranh giới giữa phụ giúp buôn bán của gia đình với lao động trẻ em, được bàn ở danh mục về tiền bạc và lao động của trang. Ở đây chỉ dừng ở việc nhà hằng ngày.

Khi con không làm phần việc đã nhận

Chắc chắn có những ngày con quên, con lười, con cãi. Đó là chuyện bình thường của trẻ đang học trách nhiệm. Điều quan trọng là phản ứng của người lớn không biến bổn phận thành công cụ phạt. Đánh, mắng nặng, bỏ đói, nhốt, hay đem chuyện con không làm việc nhà ra kể với họ hàng để con xấu hổ đều đi ngược tinh thần giáo dục không bạo lực.

Cách làm hiệu quả hơn là hỏi lý do: con quên vì bận bài, con chán vì việc quá đơn điệu, hay con thấy không công bằng vì em không phải làm gì. Mỗi lý do có cách xử lý riêng. Bận bài thì đổi lịch, chán thì đổi việc, thấy không công bằng thì xem lại cách chia.

Hệ quả tự nhiên thường dạy tốt hơn hình phạt. Con không bỏ đồ bẩn vào giỏ thì đồ không được giặt, con chưa có áo đó để mặc. Con không rửa hộp cơm thì sáng mai phải tự rửa trước khi đi học. Người lớn chỉ cần giữ bình tĩnh và để hệ quả nói thay, miễn là hệ quả đó không làm hại sức khoẻ hay an toàn của con. Sau đó, một lời ghi nhận khi con làm lại được sẽ giúp con nhớ lâu hơn mọi lời trách.

Con trai, con gái đều có phần như nhau

Câu "con trai không phải làm việc nhà" vẫn còn nghe ở nhiều gia đình. Nó không chỉ bất công với con gái mà còn thiệt cho chính con trai, khi các em lớn lên không biết tự lo cho mình và khó chia sẻ việc nhà với người bạn đời sau này. Tinh thần bình đẳng giới trong pháp luật Việt Nam không ủng hộ việc chia việc nhà theo kiểu đó.

Cách thay đổi đơn giản nhất là để con trai và con gái cùng làm những việc như nhau, luân phiên nhau. Bố cũng vào bếp, mẹ cũng sửa đồ, để con thấy việc nhà không có "việc của đàn ông" hay "việc của đàn bà". Với những việc nặng hơn như khuân đồ, nên phân theo sức chứ không theo giới; em gái khoẻ hơn anh trai thì em xách phần nặng hơn cũng chẳng sao.

Nếu ông bà trong nhà còn giữ nếp cũ, cha mẹ nên nhẹ nhàng giải thích với ông bà lúc riêng, không tranh cãi trước mặt trẻ. Nhiều ông bà khi thấy cháu trai biết nấu cơm cũng tự hào và vui hơn cả.

Việc nhà dạy con những gì ngoài chuyện nhà sạch

Nhìn bề ngoài, việc nhà chỉ là bát sạch, nhà gọn. Nhưng với trẻ, mỗi việc nhỏ là một bài học về cách sống. Gấp quần áo dạy sự kiên nhẫn và ngăn nắp. Nấu một bữa cơm dạy cách lên kế hoạch: cần gì, làm trước làm sau thế nào, canh thời gian ra sao. Đi chợ cùng người lớn dạy trẻ cách tính toán và lựa chọn. Chăm một chậu cây dạy sự đều đặn, vì cây không chờ người quên tưới.

Quan trọng hơn, việc nhà dạy trẻ thấy công sức của người khác. Một em chưa bao giờ rửa bát sẽ khó hình dung một bữa cơm gia đình kéo theo bao nhiêu việc. Khi tự tay làm, trẻ hiểu và quý trọng công sức của bố mẹ, ông bà, và sau này là của những người phục vụ mình ở ngoài xã hội.

Việc nhà còn là nơi trẻ được làm sai mà không sao. Bát vỡ thì quét dọn cẩn thận và rút kinh nghiệm, cơm nhão thì lần sau bớt nước. Những sai sót nhỏ trong vòng tay gia đình giúp trẻ học cách nhận lỗi và sửa lỗi, một kỹ năng quý hơn bất kỳ điểm số nào. Người lớn chỉ cần nhớ: đừng biến một cái bát vỡ thành trận mắng.

Câu hỏi thường gặp

Luật có quy định trẻ em phải làm việc nhà không?

Luật Trẻ em 2016 nêu phụ giúp việc gia đình là một bổn phận của trẻ, với điều kiện phù hợp với độ tuổi, giới tính và sự phát triển. Đây là bổn phận mang tính giáo dục, không phải nghĩa vụ để xử phạt trẻ.

Giao việc nhà cho con bao nhiêu thì bị coi là quá sức?

Không có con số chung. Dấu hiệu quá sức là việc lấn giờ học, giờ ngủ, giờ chơi; việc nguy hiểm; con thường xuyên mệt hoặc gánh vai trò của người lớn. Khi thấy vậy, cần giảm và chia lại việc.

Có nên thưởng tiền khi con làm việc nhà?

Việc nhà hằng ngày nên được coi là phần của thành viên trong nhà, ghi nhận bằng lời là đủ. Chuyện tiền tiêu vặt và trả công cho việc ngoài phần thường ngày có thể bàn riêng, tuỳ cách mỗi gia đình dạy con về tiền.

Con trai có cần làm việc nhà như con gái không?

Có. Điều kiện giới tính trong luật nhằm bảo vệ sức khoẻ của trẻ, không phải để chia việc nhà cho con gái. Con trai và con gái đều cần biết nấu ăn, dọn dẹp, tự chăm sóc bản thân và người khác.

Con không làm việc nhà thì có được phạt không cho ăn hay đánh không?

Không. Bỏ đói, đánh, nhốt trẻ là trái với tinh thần bảo vệ trẻ em và giáo dục không bạo lực. Hãy hỏi lý do, điều chỉnh việc và dùng hệ quả tự nhiên không gây hại cho con.

Trẻ khuyết tật có bổn phận làm việc nhà không?

Trẻ khuyết tật cũng là thành viên gia đình và có thể nhận những việc phù hợp với khả năng của mình. Việc nhỏ vừa sức giúp trẻ tự tin và tự lập hơn. Không nên miễn hết mà cũng không ép làm điều vượt khả năng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138