Phần lớn các vụ bắt nạt ở trường diễn ra khi có các bạn khác đứng xem. Người đứng xem không làm gì sai, nhưng sự im lặng của nhiều người khiến người bắt nạt nghĩ hành vi đó được chấp nhận, còn bạn bị bắt nạt nghĩ không ai đứng về phía mình. Khi có dù chỉ một bạn lên tiếng hoặc đứng cạnh, mọi chuyện thường khác đi. Bạn đó hoàn toàn có thể là bạn.
Bài này viết chủ yếu cho học sinh đọc, bằng câu ngắn, để các bạn biết mình có thể làm những gì mà vẫn an toàn. Phần cuối có lời dặn cho cha mẹ và thầy cô về cách dạy con, dạy trò cách giúp bạn. Luật Trẻ em 2016 nói trẻ em có bổn phận yêu thương, giúp đỡ bạn bè; giúp bạn bị bắt nạt là một cách làm bổn phận đó, nhưng không bao giờ phải đánh đổi bằng an toàn của chính mình.
Vì sao người đứng xem lại quan trọng
Bạn có thể nghĩ: chuyện của hai bạn kia, không liên quan đến mình. Nhưng bắt nạt cần khán giả. Người bắt nạt thường muốn được các bạn khác thấy mình mạnh, được cười theo. Khi mọi người cười, hoặc chỉ im lặng đứng nhìn, người bắt nạt thấy mình được ủng hộ. Khi có bạn nói "thôi đi", hoặc mọi người bỏ đi chỗ khác, trò đó mất vui.
Với bạn bị bắt nạt, cảm giác tệ nhất thường không chỉ là bị trêu hay bị đánh, mà là thấy không ai đứng về phía mình. Một bạn đến hỏi "cậu có sao không", một bạn rủ đi ăn cùng, đủ để bạn ấy thấy mình không cô đơn.
Có nhiều lý do khiến người đứng xem không làm gì: sợ bị bắt nạt lây, không biết làm gì, nghĩ người khác sẽ làm, hoặc nghĩ báo thầy cô là mách lẻo. Những lo lắng đó là thật và dễ hiểu. Phần tiếp theo đưa ra những việc làm được mà không đặt bạn vào nguy hiểm.
Bạn không cần là người mạnh nhất lớp, cũng không cần là lớp trưởng mới giúp được. Nhiều khi người làm thay đổi tình hình chỉ là một bạn bình thường dám không cười theo.
Những việc bạn làm được ngay, không cần đánh nhau
Không ai yêu cầu bạn phải nhảy vào giữa một trận đánh. Dưới đây là những việc an toàn, chọn việc nào hợp với lúc đó:
- Không cười theo, không cổ vũ. Chỉ một việc này thôi đã là không đứng về phía người bắt nạt.
- Đến đứng cạnh bạn bị bắt nạt và rủ bạn ấy đi chỗ khác: "Đi, cô gọi cậu kìa" hoặc "Đi căng tin với tớ không".
- Nếu thấy an toàn, nói một câu ngắn, bình tĩnh: "Thôi đi, vậy không vui đâu." Không cần chửi lại, không cần giảng giải.
- Rủ thêm một hai bạn khác cùng lên tiếng hoặc cùng bỏ đi. Nhiều người cùng làm thì an toàn hơn.
- Chạy đi tìm thầy cô, bác bảo vệ, người lớn gần nhất nếu có đánh nhau hoặc có người bị thương.
- Sau đó, đến hỏi thăm bạn bị bắt nạt: "Cậu ổn không? Tớ thấy chuyện lúc nãy, không phải lỗi của cậu."
- Rủ bạn ấy ngồi cùng, chơi cùng trong những ngày tiếp theo.
Nếu lúc đó bạn sợ quá và chưa làm được gì, cũng không sao. Bạn vẫn có thể giúp sau đó bằng cách hỏi thăm bạn kia và báo cho người lớn. Giúp muộn vẫn tốt hơn không giúp.
Khi nào tự giúp, khi nào phải gọi người lớn ngay
Có những lúc bạn có thể tự làm, có những lúc việc đúng nhất là tìm người lớn thật nhanh. Bảng dưới giúp bạn quyết định.
| Điều bạn thấy | Bạn làm được | Gọi người lớn |
|---|---|---|
| Một bạn bị chế giễu, gọi biệt danh | Không cười theo, rủ bạn đi chỗ khác, hỏi thăm sau | Kể với thầy cô nếu chuyện lặp lại |
| Một bạn bị cả nhóm không cho chơi cùng | Rủ bạn ấy chơi với mình | Kể với cô chủ nhiệm |
| Có người bị xô đẩy, giật đồ | Nói "dừng lại" nếu an toàn | Báo người lớn gần nhất ngay |
| Có đánh nhau, nhiều người đánh một người | Không lao vào, giữ khoảng cách | Chạy đi gọi người lớn ngay lập tức |
| Có người bị thương, chảy máu, ngất | Không di chuyển bạn ấy nếu không biết cách | Gọi người lớn, người lớn gọi 115 |
| Ảnh, đoạn phim của bạn bị gửi trong nhóm | Không xem tiếp, không chia sẻ, không bình luận | Báo thầy cô hoặc bố mẹ |
Với những ô "gọi người lớn ngay", đừng chần chừ vì sợ bị coi là mách lẻo. Mách lẻo là kể chuyện để bạn khác bị phạt; báo khi có người đang gặp nguy hiểm là giúp bạn.
Đừng quay phim, đừng chia sẻ
Khi có chuyện ở trường, nhiều bạn rút điện thoại ra quay. Có bạn quay để làm bằng chứng, có bạn quay vì tò mò. Nhưng một đoạn phim bạn bị bắt nạt, nếu được gửi đi, sẽ làm bạn ấy bị tổn thương thêm rất nhiều lần nữa: mỗi người xem, mỗi lần chia sẻ là một lần bạn ấy bị nhìn thấy trong lúc yếu đuối nhất. Đoạn phim có thể lan ra ngoài trường và không bao giờ xoá hết được.
Trẻ em có quyền được giữ bí mật đời tư và hình ảnh của mình, Luật Trẻ em 2016 ghi nhận điều này. Quay và phát tán phim, ảnh của bạn khác khi chưa được đồng ý có thể là hành vi vi phạm, và người chia sẻ tiếp cũng góp phần làm hại.
Nếu bạn lỡ quay rồi, đừng gửi cho ai, đừng đăng lên đâu. Đưa cho thầy cô hoặc bố mẹ xem để người lớn quyết định có cần giữ làm bằng chứng không, rồi làm theo hướng dẫn của người lớn. Nếu đoạn phim đã được ai đó gửi vào nhóm, đừng bấm chia sẻ, đừng bình luận, và báo cho người lớn biết.
Thay vì giơ điện thoại lên quay, hai bàn tay của bạn có ích hơn nhiều khi dùng để kéo bạn kia ra khỏi đám đông hoặc để chạy đi gọi người lớn.
Cách báo thầy cô để bạn vẫn được giữ kín
Nhiều bạn muốn báo nhưng sợ người bắt nạt biết mình là người kể. Có những cách báo kín đáo:
- Đợi lúc tan học hoặc giờ ra chơi, đến nói riêng với cô chủ nhiệm hoặc một thầy cô bạn tin, không nói trước lớp.
- Nếu ngại nói, viết vài dòng vào giấy và đưa riêng, hoặc bỏ vào hộp góp ý của lớp nếu có.
- Kể rõ: chuyện gì, ở đâu, lúc nào, ai bị bắt nạt. Nếu biết ai làm thì nói, không biết thì thôi.
- Nói với thầy cô rằng bạn muốn được giữ kín tên mình.
- Kể với bố mẹ ở nhà để bố mẹ cùng báo với nhà trường nếu bạn thấy khó tự nói.
- Nếu thấy có người đang gặp nguy hiểm mà không tìm được người lớn nào, gọi Tổng đài 111, gọi miễn phí.
Thầy cô và bố mẹ có trách nhiệm giữ kín cho bạn. Nếu sau khi báo bạn bị trả thù, hãy kể ngay với người lớn; đó là chuyện người lớn phải xử lý tiếp, không phải lỗi của bạn.
Bạn cũng không cần chắc chắn trăm phần trăm rồi mới báo. Nếu thấy có gì đó không ổn, cứ kể những gì mình thấy, thầy cô sẽ tự tìm hiểu thêm. Báo nhầm một chuyện nhỏ không làm ai bị phạt oan, vì người lớn sẽ hỏi các bên trước khi làm gì.
Ở bên bạn trong những ngày sau
Giúp bạn không chỉ là lúc chuyện đang xảy ra. Những ngày sau đó, bạn bị bắt nạt thường thấy ngại, sợ quay lại chỗ cũ, sợ các bạn bàn tán về mình. Lúc này, một người bạn bình thường, không hỏi han quá nhiều, không nhắc đi nhắc lại chuyện cũ, lại có ích hơn cả.
Bạn có thể làm những việc rất nhỏ. Chào bạn ấy khi vào lớp. Rủ bạn ấy đi ăn, đi về cùng một đoạn đường. Chọn bạn ấy vào nhóm khi làm bài nhóm. Nếu nghe ai đó nhắc lại chuyện cũ để trêu, nói "thôi, chuyện qua rồi" và chuyển sang chuyện khác. Những việc này không cần can đảm lớn, nhưng làm bạn ấy thấy mình vẫn có chỗ đứng trong lớp.
Nếu bạn thấy bạn ấy vẫn còn rất buồn sau nhiều ngày, không ăn, không nói chuyện với ai, hoặc nói những câu như muốn biến mất, đừng giữ một mình. Hãy kể ngay với thầy cô hoặc bố mẹ. Đó không phải là phản bội lòng tin của bạn, mà là đưa bạn ấy đến với người lớn có thể giúp nhiều hơn.
Cũng nhớ chăm sóc chính mình. Chứng kiến bạn bị bắt nạt có thể làm bạn sợ hoặc buồn theo. Kể với bố mẹ cảm giác của mình là điều bình thường.
Dành cho cha mẹ và thầy cô: dạy trẻ cách giúp bạn
Trẻ không tự biết cách giúp bạn bị bắt nạt; cần được dạy và được tập. Cha mẹ có thể hỏi con vào lúc bình thường: "Nếu con thấy một bạn bị trêu, con sẽ làm gì?" rồi cùng con nghĩ ra vài câu nói, vài cách làm. Đóng vai ở nhà, mỗi người một vai, giúp trẻ nhớ được khi chuyện xảy ra thật. Giáo viên có thể làm điều tương tự trong giờ sinh hoạt lớp, dùng tình huống giả định, không lấy chuyện có thật của học sinh trong lớp.
Điều quan trọng nhất là dạy trẻ an toàn trước: không lao vào đánh nhau, không tự đối đầu khi thấy nguy hiểm, biết chạy đi tìm người lớn. Không khen trẻ vì đã "đánh cho đứa kia một trận để bênh bạn"; khen vì đã đứng cạnh bạn, đã báo thầy cô, đã không cười theo.
Khi trẻ báo chuyện, người lớn phải xử lý thật và giữ kín cho trẻ. Một lần trẻ báo mà không có gì thay đổi, hoặc bị lộ tên rồi bị trả thù, là đủ để trẻ không bao giờ báo nữa. Và đừng biến việc giúp bạn thành thi đua có điểm, có xếp hạng; tử tế không cần bảng điểm.
Câu hỏi thường gặp
Nếu mình giúp bạn kia thì mình có bị bắt nạt lây không?
Có thể có lo lắng đó, nên hãy chọn những cách an toàn: rủ thêm bạn khác, rủ bạn bị bắt nạt đi chỗ khác, báo người lớn một cách kín đáo. Nếu sau đó bạn bị trêu chọc hoặc doạ, hãy kể ngay với thầy cô hoặc bố mẹ. Người lớn có trách nhiệm bảo vệ cả bạn.
Bạn bị bắt nạt xin mình đừng nói với ai thì sao?
Bạn có thể giữ kín những chuyện riêng của bạn ấy, nhưng nếu bạn ấy đang bị đánh, bị doạ, bị ép đưa tiền hoặc trông rất buồn, việc kể với người lớn là để giúp bạn ấy an toàn. Hãy nói với bạn ấy rằng mình kể vì lo cho bạn ấy, và rủ bạn ấy cùng đi gặp thầy cô.
Báo thầy cô có phải là mách lẻo không?
Không. Mách lẻo là kể chuyện nhỏ để một bạn bị phạt. Báo khi có người bị bắt nạt, bị đánh, bị doạ là giúp một người đang gặp khó khăn. Thầy cô cần biết để giữ cho cả lớp được an toàn, và có trách nhiệm giữ kín tên người báo.
Người bắt nạt là bạn thân của mình thì phải làm sao?
Đây là tình huống khó. Bạn nên tìm lúc riêng, nói với bạn thân rằng mình thấy chuyện đó không ổn và mong bạn ấy dừng lại. Bạn thân thường nghe lời bạn bè hơn nghe người lớn. Nếu bạn ấy vẫn tiếp tục, bạn vẫn nên kể với thầy cô; giữ tình bạn không có nghĩa là im lặng khi bạn mình làm hại người khác.
Lỡ cười theo khi thấy bạn bị trêu rồi thì làm gì?
Ai cũng có lúc phản ứng chưa đúng. Bạn có thể đến xin lỗi bạn bị trêu, nói rằng lúc đó mình không nên cười, và lần sau không cười theo nữa. Nếu chuyện trêu chọc còn tiếp diễn, hãy kể với thầy cô. Sửa sai là việc ai cũng làm được.
Thấy bắt nạt trong nhóm nhắn tin của lớp thì làm gì?
Không bình luận thêm, không chia sẻ, không thả biểu tượng cười. Bạn có thể nhắn riêng hỏi thăm bạn bị nhắm vào. Chụp lại màn hình rồi đưa cho bố mẹ hoặc thầy cô xem để người lớn xử lý. Nếu có ảnh riêng tư của ai đó bị gửi, đừng lưu và báo người lớn ngay.